<<<

december

De Provocatieve coach: “en nu maar hopen dat ze gaan klagen!”.

Door Anneke Dekkers.
Anneke Dekkers is provocatief coach, trainer en ontdekker. Ze geeft regelmatig trainingen en workshops provocatief coachen. Maar ze is altijd in voor meer. Dus vraag haar gerust. Kijk voor de provocatieve opleidingen en workshops op de site www.lachenmetlef.nl.

Provocatieve gespreksvoering is een nieuwe, vrolijke en bevrijdende manier om te communiceren. Humor, warmte en uitdaging vormen de basishouding. Je zegt wat je denkt maar doet daar een flinke schep er bovenop. Je ontregelt en doorbreekt vaste patronen. En het mooie is dat het werkt. Mensen worden assertiever, krijgen meer zelfvertrouwen, durven meer en hebben een realistischer kijk op zichzelf en de omgeving.

Cliënten die ja-maren en niet willen


Cliënten in beweging krijgen is soms een eitje, maar meestal niet. Ze leggen hun probleem buiten zichzelf, nemen geen eigen verantwoordelijkheid en hopen dat u het oplost. U heeft geleerd dat de cliënt moet werken, u niet – maar hoe bereikt u dat? U denkt misschien de vreselijkste dingen over de cliënt, maar we weten allemaal dat het bij uw professionele houding hoort dat niet te zeggen. U moet toch netjes blijven. En wanneer heeft u voor het laatst echt gelachen met een cliënt?

Wat zou er gebeuren als je je gewone gesprekstechnieken overboord zou gooien? Als je de ander op een bizarre manier uit zou dagen werkelijk te veranderen? Als je je gevoel voor humor erin gooit? De volgende dialoog zou plaats kunnen vinden:


“Ik voel me van het kastje naar de muur gestuurd”
“Nou, dat is ook niet zo gek hè?”
“Hoezo niet”
“Je hebt in het leven nou eenmaal koningen en lakeien”
“ Ik hoef toch niet alles te doen wat ze zeggen?”
“Ben je een koning dan?”
“Nee maar..”
“Nou dan, je bent gewoon een brave lakei. Doe wat uw meester zeg”
Buigt overdreven, murmelt: ‘uw opdracht is mijn wens’
“ Grinnikt: dat zouden ze wel willen ja, mooi niet!”
“Hoe kan jij, als brave lakei daar nou iets aan doen?”
“Moet jij eens opletten!”
“Gaan we dreigen? Is niet zo passend voor een brave lakei!” (Buigt weer overdreven)
“Hou nou eens op. Wat ik zou kunnen doen is…


Deze dialoog is een voorbeeld van een provocatieve interventie. Bij het woord provocatie hebben wij Nederlanders nogal eens negatieve associaties: provoceren is bot, negatief, treiteren. Maar kun je provocatie ook anders uitleggen? En kun je mensen ook zo provoceren dat ze een positieve keuze maken om actie te ondernemen? Als we naar de herkomst van het woord provocatie kijken dan zien we dat het gaat het om de samenstelling van twee Latijnse woorden: ‘pro’ en ‘vocare’: dat betekent ‘naar voren roepen’.
Door iemand te provoceren wil je dus iets naar voren roepen. Wat wil de provocatieve coach naar voren roepen bij de cliënt? Zijn diepste overtuigingen, zijn kracht, patroondoorbrekende reacties en uiteindelijk ander gedrag.

Grondlegger

Grondlegger van de provocatieve coaching is de Amerikaan Frank Farrelly (zie foto). Opgeleid als Social Worker werkt hij vele jaren als therapeut in psychiatrische ziekenhuizen. Hij is tijdens zijn opleiding vooral getraind in psychoanalytische gesprekstechnieken en werkt via het ‘diagnose – recept model’: ‘Ik analyseer wat jij moet doen – en ben verbaasd als je dat niet doet.’

Vervolgens komt hij in aanraking met het werk van Carl Rogers. In zijn boek Provocative Therapy beschrijft hij hoe hij, na zijn eerste patiënt volgens de methode van Rogers (invoelen, spiegelen, onthullen, feedback geven) gecounseld te hebben, zijn vrouw tot diep in de nacht wakker houdt: voor het eerst begrijpt en voelt hij hoe het is de patiënt te zijn, in plaats er van buitenaf naar te kijken. Toch wordt hij op den duur steeds ontevredener met zijn effectiviteit als therapeut. Het jasje van de Rogeriaanse aanpak past hem steeds minder. Hij wil zeggen waar het op staat, als mens tegen mens. Als een cliënt voor de zoveelste keer vertelt dat hij toch maar beter zelfmoord kan plegen en hij verveeld luistert, vraagt de cliënt aan hem: ‘wat denk je eigenlijk?’ En hij antwoordt: ‘nou, eerlijk gezegd: ik vind je verhaal zó goed, ik zou het maar doen!’ De cliënt schrikt en gaat meteen de andere optie - blijven leven, verdedigen. Frank Farrelly denkt: ‘Dit is geinig, dit werkt!’ Hij gooit er nog een schepje bovenop, waarbij hij steeds uitdagender en grappiger wordt en de cliënt steeds sterker aangeeft waarom zijn leven wel degelijk zin heeft.

Op basis van deze ervaring ontwikkelt Farrelly steeds meer interventies, met wonderbaarlijke resultaten. Patiënten reageren op zijn provocaties door ander, gezonder gedrag te gaan vertonen.

In Nederland is de provocatieve coaching zo’n twintig jaar geleden ‘ontdekt’ door Anneke Meijer en Jaap Hollander, de oprichters van het Instituut voor Eclectische Psychologie in Nijmegen.

Ouderwetse nar

Kun je dat nou wel doen: gewoon zeggen wat je denkt, grappen en grollen maken over de problemen van de cliënt, of over de cliënt zelf? Beschadig je daar mensen - mensen die in de war zijn of vreselijke dingen hebben meegemaakt - niet mee? Om die vragen te kunnen beantwoorden , is het belangrijk stil te staan bij de mensvisie waar provocatieve coachs vanuit gaan. Die komt op het volgende neer:

>Mensen kunnen meer aan dan je denkt. Ze zijn veerkrachtiger dan lijkt.

>Mensen lachen sneller dan je denkt en lachen schept een band

>Mensen veranderen als ze uitgedaagd worden, niet als ze gepamperd worden.

>Mensen uitdagen betekent ze serieus nemen. Als je hen serieus neemt, zullen ze hun gedrag daarop aanpassen.

>Als je de ezel vooruit wilt laten lopen moet je hem aan zijn staart trekken. (Ook de basisaanname bij de paradoxale interventie van Watzlawick)

>Mensen houden van ordening. Als de coach die niet biedt gaat de cliënt zelf ordening aanbrengen.

Deze mensvisie geeft de coach de ruimte om provocatief te denken en te handelen.

De provocatieve coach is als de ouderwetse nar, als de advocaat van de duivel. Maar zijn optreden gaat altijd gepaard met liefde. Provoceren werkt alleen als de basishouding van de provocatieve coach zich kenmerkt door warmte, humor en uitdaging. Warmte - je kunt ook zeggen: echt contact - is belangrijk omdat anders mensen het gevoel hebben dat je ze alleen maar afzeikt, wat je niet wilt. Humor zorgt voor relativering en betrokkenheid. Bovendien kun je op een grappende manier beter vreselijke dingen tegen iemand zeggen - en dat wil je soms wel. De uitdaging zorgt dat mensen zelf de verantwoordelijkheid nemen: ze kunnen niet niks blijven denken en doen. Je daagt hen net zo lang uit tot ze met een authentieke reactie komen.

Essentie van de provocatieve aanpak

In de provocatieve aanpak gaat de coach op zoek naar incongruenties. Die kunnen zitten in het taalgebruik (‘eigenlijk, maar….’) of in de tegenstelling tussen wat de cliënt zegt en zijn lichaamshouding of gedrag. Incongruenties duiden op een innerlijke conflict waardoor de cliënt niet in actie komt. Vaak zal de coach ook merken dat een belemmerende overtuiging ten grondslag ligt aan het innerlijk conflict. (‘Ik ben de moeite niet waard.’ ‘Als die ander maar anders zou doen.’) De coach is er op uit die incongruenties en belemmerende overtuigingen op zo’n manier uit te dagen dat de cliënt positie gaat kiezen en in actie komt. Hij gooit zichzelf, zijn humor en dramatisch vermogen in de strijd. De coach vergroot uit, houdt een lachspiegel voor, doet toneelstukjes, onderbreekt de cliënt, dwaalt af. Werkt met metaforen, cliché, anekdotes. Geeft absurde verklaringen en oplossingen.

Paling

Een voorbeeld uit mijn eigen praktijk:

Een cliënt van mij heeft moeite om zijn mond open te doen, als hem iets dwars zit. Dat brengt hem op zijn werk in de problemen. Hij wil geholpen worden om zich beter en meer uit te spreken.

Cliënt: ‘Ik wil mij graag meer uitspreken.’ Hij kijkt me ondertussen wat vragend aan. Wil hij toestemming van de juf?

Ik: ‘Waarom doe je dat dan niet? Je hebt net bewezen dat je kan praten.’

C: ’Ik denk dat ik bang ben afgewezen te worden.’

Ik besluit de positieve kant van zijn huidige gedrag te benadrukken. Maar eerst wil ik wat verwarring stichten. Dus ik zeg: ‘Wat is je sterrenbeeld?’

Hij kijkt me wat verbaasd aan en zegt: ‘Vis’. Hij maakt de beweging van een zwemmende en zwenkende vis. Voegt eraan toe: ‘Gevoelstypes.’

Ik reageer enthousiast: ‘Ah maar dat verklaart het!’ En ik ga de positieve kant benadrukken. ‘Je bent een paling: je graaft je onder in het zand en vreet je vol met lijken. Handig hoor! En als iemand je wil pakken glibber je zo uit de hand.’(Ik doe het na en trek een vies gezicht) Ha, ha, lekker glibberig en slijmerig ben je. Een echte paling is niet bang afgewezen te worden, die zorgt ervoor dat ie afgewezen wordt! Brrrr, vies!’

Hij lacht met me mee. Hij zegt: ‘Ja, maar het brengt me wel in de problemen.’ ‘Welnee’ roep ik, ‘niet jij hebt een probleem, maar de anderen. Laat ze er maar voor werken! Ondertussen zit jij lekker beschut en heb je eten genoeg.’

Ik zie dat hij erover nadenkt. Blijkbaar spreken mijn woorden hem ook wel aan. Maar niet genoeg. ‘Nee’ zegt hij op een vastbesloten toon, ‘ik wil het echt anders, dit is ook niet goed voor mij.’ De incongruentie is weg.

Dankzij de provocatie krijgt de cliënt een heel ander beeld van zijn probleem en zichzelf. Dat kan leiden tot realisme (‘inderdaad, ik laat mij niet pakken’), assertiviteit (‘nou zeg, zo erg is het nou ook weer niet’). De cliënt leert ook om confrontaties aan te gaan en zich te laten zien. En merkt dan dat er geen ongelukken gebeuren. Dit verhoogt zijn zelfvertrouwen.

Grenzen overschrijden

Provocatieve coaching betekent grenzen overschrijden. De grenzen van je cliënt, de grenzen van het fatsoen en je eigen grenzen als coach. Als provocatie op de juiste manier en op het goede moment wordt ingezet, kan het heel wat teweeg brengen. Het uiteindelijk doel is, zoals ik al eerder aangaf, het zelfvertrouwen, de assertiviteit, de realiteitszin en de durf van de cliënt te versterken. En omdat de methode aan alle logica voorbijgaat, raakt die bij cliënten direct de kern van het probleem en is die dus uiterst efficiënt. Wat wil een coach in deze tijden nog meer?

Interesse?

Anneke Dekkers is oprichtster van Strapa, training en coaching (www.strapa.nl). Ze is gecertificeerd Provocatief coach en geeft trainingen provocatieve coaching. Kijk voor het aanbod in provocatieve opleidingen en workshops op de site www.lachenmetlef.nl

t: 020 693 81 61

m: 06 415 76 176

E-mail: info@strapa.nl